۴ ابزار رایگان ویندوز برای پیدا کردن علت کند شدن کامپیوتر
کند شدن کامپیوتر همیشه به معنی ضعیف بودن پردازنده یا کمبود رم نیست. پر بودن فضای ذخیرهسازی، برنامههای پسزمینه، سرویسهای غیرضروری، افت عملکرد SSD یا حتی مشکلات حرارتی و توان مصرفی میتوانند باعث کاهش سرعت ویندوز شوند. مایکروسافت نیز چندین عامل از جمله برنامههای Startup، فضای ذخیرهسازی محدود و سختافزار قدیمی را از دلایل رایج افت عملکرد میداند.
برای پیدا کردن علت، لازم نیست سراغ دهها ابزار مختلف بروید. چهار برنامه رایگان AppControl و Wintoys و CrystalDiskMark و Microsoft PC Manager میتوانند بخش مهمی از فرایند عیبیابی را پوشش دهند؛ البته هرکدام برای یک نوع مشکل مناسبتر هستند.
AppControl؛ پیدا کردن برنامهای که باعث کندی ناگهانی ویندوز شده است
تاریخچه مصرف CPU و رم را بعد از وقوع مشکل ببینید
Task Manager ویندوز برای بررسی وضعیت لحظهای سیستم بسیار کاربردی است، اما اگر برنامهای چند دقیقه قبل باعث مصرف شدید CPU یا رم شده و بعد بسته شده باشد، اطلاعات کافی برای بررسی علت در اختیار شما نمیگذارد.
AppControl برای همین سناریو کاربرد دارد. این برنامه یک تاریخچه زمانی از فعالیت سیستم نگه میدارد و امکان بررسی مصرف CPU، پردازنده گرافیکی، رم، دیسک و دمای CPU و GPU را فراهم میکند. طبق مستندات فعلی AppControl، تاریخچه جزئیات مصرف منابع حدود ۷۲ ساعت نگهداری میشود، نه هفت روز؛ بنابراین این بازه نسبت به اطلاعات مقاله اولیه تغییر کرده است.
یکی از کاربردهای مهم AppControl زمانی است که سیستم ناگهان داغ یا کند میشود. میتوانید به نمودار زمان موردنظر برگردید و ببینید کدام برنامه همزمان با افزایش مصرف منابع فعال بوده است. این ویژگی برای پیدا کردن برنامههایی که مشکلشان دائمی نیست، بسیار مفیدتر از بررسی لحظهای Task Manager است.
بهترین کاربرد: پیدا کردن عامل مصرف ناگهانی CPU و رم، بررسی افزایش دما و شناسایی برنامههای پسزمینه مشکوک.
Wintoys؛ مدیریت تنظیمات و سرویسهای اضافی ویندوز
تنظیمات پراکنده ویندوز را یکجا مدیریت کنید
اگر مشخص شد مشکل سیستم بیشتر به برنامههای Startup، سرویسهای اضافی یا تنظیمات ویندوز مربوط است، Wintoys میتواند گزینه مناسبی باشد. این ابزار تنظیمات مختلف ویندوز را در محیطی یکپارچه جمع میکند و بخشهایی برای مدیریت برنامهها، سرویسها و تنظیمات سیستمی دارد.
در بخش Apps میتوان برنامههای نصبشده را مدیریت کرد و بخش Services برای بررسی سرویسهای پسزمینه کاربرد دارد. بخش Tweaks نیز گزینههایی برای تغییر برخی تنظیمات ویندوز در اختیار میگذارد. برخی نسخههای Wintoys امکاناتی مانند مدیریت Fast Startup و Hibernate و پاکسازی فضای ذخیرهسازی را نیز ارائه میکنند.
با این حال، غیرفعال کردن سرویسهای ویندوز بدون شناخت کاربردشان توصیه نمیشود. اگر صرفاً به دنبال افزایش سرعت هستید، ابتدا برنامههای Startup و سرویسهایی را بررسی کنید که به نرمافزارهایی تعلق دارند که دیگر از آنها استفاده نمیکنید.
بهترین کاربرد: مدیریت سرویسها، برنامههای اضافی، تنظیمات ویندوز و برخی گزینههای مرتبط با عملکرد سیستم.
CrystalDiskMark؛ بررسی کنید آیا SSD یا هارد باعث کندی کامپیوتر است
سرعت واقعی خواندن و نوشتن درایو را اندازه بگیرید
گاهی سیستم هنگام اجرای ویندوز، باز کردن برنامهها یا نصب آپدیتها کند میشود، در حالی که مصرف CPU و رم غیرعادی نیست. در این شرایط، بررسی عملکرد درایو ذخیرهسازی منطقی است.
CrystalDiskMark یکی از ابزارهای شناختهشده برای آزمایش سرعت SSD، HDD و NVMe است و عملکرد خواندن و نوشتن ترتیبی و تصادفی را اندازهگیری میکند. نسخه ۹.۰.۳ این ابزار در ماه مه ۲۰۲۶ منتشر شده است.
برای استفاده معمولی، فقط به عدد بزرگ سرعت ترتیبی توجه نکنید. تستهای 4K تصادفی نیز اهمیت زیادی دارند، زیرا بسیاری از فعالیتهای روزمره ویندوز شامل خواندن و نوشتن فایلهای کوچک و پراکنده است. CrystalDiskMark همین حالتهای ترتیبی و تصادفی را جداگانه اندازهگیری میکند.
بهتر است نتیجه آزمایش را با مشخصات اسمی درایو و همچنین نتایج قبلی همان سیستم مقایسه کنید. افت محسوس نسبت به عملکرد قبلی میتواند نشانهای برای بررسی بیشتر وضعیت SSD یا تنظیمات مرتبط با آن باشد.
بهترین کاربرد: تشخیص اینکه آیا سرعت SSD یا HDD نسبت به انتظار پایین است و آیا مشکل عملکرد از بخش ذخیرهسازی سیستم میآید.
Microsoft PC Manager؛ پاکسازی و مدیریت عملکرد ویندوز
فایلهای اضافی، برنامههای Startup و مصرف منابع را مدیریت کنید
Microsoft PC Manager ابزار رسمی مایکروسافت برای نگهداری و مدیریت بخشهایی از ویندوز است و با ویندوز ۱۰ نسخه ۱۹۰۴۲ و بالاتر و ویندوز ۱۱ سازگاری دارد. این برنامه امکاناتی مانند بررسی سلامت سیستم، پاکسازی فایلهای اضافی، مدیریت فضای ذخیرهسازی، مدیریت Startup و کنترل فرایندهای در حال اجرا را ارائه میکند.
گزینه Health Check برای یک بررسی سریع مناسب است و بخش Boost میتواند فایلهای موقت و بخشی از مصرف حافظه را مدیریت کند. در بخش مدیریت فضای ذخیرهسازی نیز میتوان فایلهای حجیم و دادههای غیرضروری را پیدا کرد.
مایکروسافت همچنین قابلیتهای PC Manager را شامل مدیریت برنامههای Startup، حذف برنامهها، مدیریت فرایندها و پاکسازی عمیق میداند. بنابراین این ابزار بیشتر برای تمیزکاری و مدیریت عمومی سیستم مناسب است، نه اندازهگیری دقیق عملکرد سختافزار.
بهترین کاربرد: پاکسازی فایلهای اضافی، مدیریت Startup، بررسی سلامت سیستم و آزاد کردن فضای ذخیرهسازی.
برای پیدا کردن علت کندی کامپیوتر از کدام ابزار شروع کنیم؟
بهترین روش این است که ابزار را بر اساس نوع مشکل انتخاب کنید:
- کندی ناگهانی یا مصرف غیرعادی CPU و رم: AppControl
- برنامهها و سرویسهای غیرضروری: Wintoys
- کندی هنگام اجرای ویندوز و برنامهها: CrystalDiskMark
- پر بودن درایو و فایلهای اضافی یا برنامههای استارتآپ: Microsoft PC Manager
در مرحله اول نیز میتوانید Task Manager را بررسی کنید. اگر CPU، رم یا Disk برای مدت طولانی نزدیک به ۱۰۰ درصد است، همان بخش سرنخ اولیه خوبی برای ادامه عیبیابی خواهد بود. مایکروسافت نیز توصیه میکند برای مشکلات عملکرد، عواملی مانند برنامههای Startup، فضای خالی دیسک، آپدیتهای ویندوز و محدودیتهای سختافزاری بررسی شوند.
نکته مهم این است که هیچکدام از این ابزارها قرار نیست بهتنهایی علت تمام مشکلات را پیدا کنند. AppControl برای ردگیری اتفاقات گذشته، CrystalDiskMark برای اندازهگیری عملکرد ذخیرهسازی و Wintoys و PC Manager بیشتر برای مدیریت و اصلاح تنظیمات سیستم مناسب هستند.
یک نکته مهم که ممکن است نادیده گرفته شود
اگر هنگام اتصال شارژر، استفاده از باتری یا تغییر حالت برق، سرعت کامپیوتر به شکل محسوسی افت میکند، فقط سراغ نرمافزارهای عیبیابی نروید. حالت مصرف انرژی، دمای پردازنده، سیستم خنککننده و حتی آداپتور برق میتوانند روی عملکرد CPU تأثیر بگذارند.
بنابراین اگر نتایج AppControl نشان میدهد مصرف CPU پایین است اما سرعت پردازنده به شکل غیرعادی افت کرده، باید عملکرد سیستم در حالتهای مختلف برق و دما نیز بررسی شود. در چنین شرایطی ممکن است مشکل از یک برنامه پرمصرف نباشد و سختافزار عملاً برای جلوگیری از گرمای بیش از حد یا محدودیت توان، سرعت خود را کاهش داده باشد.
سیارهی آیتی