۴ ابزار رایگان ویندوز برای پیدا کردن علت کند شدن کامپیوتر

کند شدن کامپیوتر همیشه به معنی ضعیف بودن پردازنده یا کمبود رم نیست. پر بودن فضای ذخیره‌سازی، برنامه‌های پس‌زمینه، سرویس‌های غیرضروری، افت عملکرد SSD یا حتی مشکلات حرارتی و توان مصرفی می‌توانند باعث کاهش سرعت ویندوز شوند. مایکروسافت نیز چندین عامل از جمله برنامه‌های Startup، فضای ذخیره‌سازی محدود و سخت‌افزار قدیمی را از دلایل رایج افت عملکرد می‌داند.

برای پیدا کردن علت، لازم نیست سراغ ده‌ها ابزار مختلف بروید. چهار برنامه رایگان AppControl و Wintoys و CrystalDiskMark و Microsoft PC Manager می‌توانند بخش مهمی از فرایند عیب‌یابی را پوشش دهند؛ البته هرکدام برای یک نوع مشکل مناسب‌تر هستند.

ویندوز ۱۱ امکانات زیادی برای مدیریت فایل‌ها، شخصی‌سازی دسکتاپ و افزایش بهره‌وری دارد، اما هنوز بعضی ابزارهای کاربردی روزمره را به شکل کامل ارائه نمی‌کند. در چنین شرایطی، نرم‌افزارهای رایگان می‌توانند قابلیت‌هایی مانند مدیریت حرفه‌ای رمزهای عبور، تحلیل فضای ذخیره‌سازی، ویجت‌های دسکتاپ، کنترل روشنایی مانیتور، تبدیل فایل و پیش‌نمایش سریع فایل‌ها را به سیستم اضافه کنند.

البته برخی از این قابلیت‌ها به شکل محدود در ویندوز یا ابزارهای مایکروسافت وجود دارند. به عنوان مثال، ویندوز ۱۱ دارای Credential Manager است و ابزارهایی مانند Storage Sense نیز برای مدیریت فضای ذخیره‌سازی در اختیار کاربر قرار دارند، اما امکانات برنامه‌های تخصصی در بعضی کاربردها بسیار گسترده‌تر است.

در ادامه ۶ برنامه رایگان و کاربردی را معرفی می‌کنیم که می‌توانند تجربه استفاده روزمره از ویندوز ۱۱ را بهتر کنند.

فشرده‌سازی NTFS در ویندوز ۱۱؛ چگونه بدون حذف فایل ده‌ها گیگابایت فضا آزاد کنیم؟

اگر فضای درایو ویندوز ۱۱ رو به اتمام است، لازم نیست همیشه سراغ حذف فایل‌ها یا نصب نرم‌افزارهای جانبی بروید. قابلیت NTFS Compression می‌تواند بعضی پوشه‌ها را بدون تبدیل فایل‌ها به ZIP و بدون تغییر مسیر آن‌ها فشرده کند. میزان صرفه‌جویی به نوع فایل‌ها بستگی دارد؛ فایل‌های متنی و کد معمولاً ظرفیت فشرده‌سازی بیشتری دارند، در حالی که ویدیو و تصاویر JPEG از قبل فشرده شده‌اند و سود چندانی نمی‌برند.

اگر دیسکورد هنگام اجرا روی صفحه سیاه یا سفید متوقف می‌شود یا پنجره برنامه باز می‌شود اما محتوای آن نمایش داده نمی‌شود، احتمالاً با یک مشکل نرم‌افزاری در نسخه دسکتاپ Discord مواجه هستید. این مشکل می‌تواند به دلیل کش خراب، اختلال در پردازش گرافیکی، دسترسی‌های ناکافی ویندوز، تنظیمات فایروال یا حتی مشکلات اتصال به سرورهای دیسکورد ایجاد شود.

راهنمای رسمی دیسکورد نیز برای مشکلات مربوط به فریز شدن صفحه بارگذاری، پاک کردن کش، اجرای برنامه با دسترسی Administrator و غیرفعال کردن شتاب‌دهی سخت‌افزاری را از راهکارهای اصلی می‌داند.

در ادامه، روش‌های رفع مشکل صفحه سیاه دیسکورد را از ساده‌ترین راهکارها تا روش‌های جدی‌تر بررسی می‌کنیم تا بدون نیاز به نصب مجدد برنامه، ابتدا علت اصلی مشکل را پیدا کنید.

بسیاری از کاربران تصور می‌کنند فهرست برنامه‌هایی که هنگام ورود به ویندوز اجرا می‌شوند، همان مواردی است که در تنظیمات Startup یا Task Manager دیده می‌شود. اما ویندوز روش‌های مختلفی برای اجرای خودکار برنامه‌ها در اختیار نرم‌افزارها قرار می‌دهد و بخشی از این موارد ممکن است در فهرست معمول Startup دیده نشوند.

مایکروسافت برای بررسی دقیق‌تر این بخش، ابزار رایگان Autoruns را در مجموعه Sysinternals ارائه کرده است. این ابزار برخلاف ابزارهای معمول ویندوز، محل‌های بسیار بیشتری را برای اجرای خودکار برنامه‌ها بررسی می‌کند؛ از پوشه Startup و کلیدهای رجیستری گرفته تا سرویس‌ها، وظایف زمان‌بندی‌شده و برخی مؤلفه‌های دیگر. مایکروسافت Autoruns را یکی از جامع‌ترین ابزارهای بررسی محل‌های اجرای خودکار در ویندوز معرفی می‌کند.

به همین دلیل، اگر می‌خواهید بفهمید چه برنامه‌هایی واقعاً هنگام ورود به ویندوز اجرا می‌شوند یا چرا یک نرم‌افزار بدون اینکه آن را باز کنید در پس‌زمینه فعال است، Autoruns می‌تواند اطلاعات بسیار بیشتری نسبت به فهرست معمول Startup در اختیار شما قرار دهد.

ویندوز ۱۱ مجموعه بزرگی از قابلیت‌ها و سرویس‌های داخلی دارد که بسیاری از آن‌ها به‌صورت پیش‌فرض فعال هستند و مایکروسافت نیز آن‌ها را به عنوان بخشی از تجربه بهتر کار با سیستم‌عامل پیشنهاد می‌کند. با این حال، فعال بودن یک قابلیت لزوماً به این معنا نیست که برای همه کاربران مفید است. بعضی از این امکانات در شرایط خاص کاربرد دارند، اما ممکن است در استفاده روزمره بیشتر باعث شلوغی، مصرف منابع یا محدود شدن انتخاب کاربر شوند.

به عنوان مثال، قابلیت‌هایی مانند Fast Startup و Widgets و Delivery Optimization با هدف بهبود سرعت یا تجربه کاربری طراحی شده‌اند، اما نحوه عملکرد آن‌ها باعث می‌شود بعضی کاربران ترجیح دهند غیرفعالشان کنند. در ادامه ۶ قابلیت ویندوز ۱۱ بررسی می‌شوند که می‌توان آن‌ها را حذف یا غیرفعال کرد؛ البته بهتر است پیش از تغییر تنظیمات، کاربرد هر قابلیت را در سیستم خودتان در نظر بگیرید.

سال‌ها پس از هر نصب تازه ویندوز، مجموعه‌ای از ابزارهای کاربردی روی سیستم نصب می‌شد تا محدودیت‌های سیستم‌عامل را برطرف کند یا قابلیت‌هایی را که ناقص به نظر می‌رسیدند، بهتر کند. اما در سال‌های اخیر نیاز به چنین برنامه‌هایی کمتر شده است. ویندوز ۱۱ اکنون بسیاری از کارهایی را که زمانی به ابزارهای جداگانه نیاز داشتند، مستقیماً انجام می‌دهد.

از مدیریت خودکار فضای ذخیره‌سازی و تاریخچه کلیپ‌بورد گرفته تا دسکتاپ‌های مجازی و ابزارهای پیشرفته‌تر برای گرفتن اسکرین‌شات، ضبط صفحه و ارتباط با گوشی، بخشی از شکاف میان قابلیت‌های پایه ویندوز و نیاز کاربران از بین رفته است. البته این موضوع به معنای بی‌نیازی کامل از ابزارهای جانبی نیست؛ اما برای بسیاری از کارهای روزمره، امکانات داخلی ویندوز ۱۱ دیگر به اندازه گذشته محدود نیستند.

وقتی ویندوز به‌تدریج کند می‌شود، معمولاً SSD آخرین قطعه‌ای است که مورد بررسی قرار می‌گیرد. بیشتر کاربران ابتدا Task Manager را باز می‌کنند تا ببینند کدام برنامه پردازنده یا رم را تحت فشار قرار داده است و سپس فهرست برنامه‌های Startup یا آخرین به‌روزرسانی ویندوز را بررسی می‌کنند. در چنین شرایطی، مشکلات مربوط به فضای ذخیره‌سازی معمولاً در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرند.

با این حال، اگر SSD دچار مشکل شده باشد، این رویکرد می‌تواند زمان زیادی را هدر بدهد. هارددیسک‌های مکانیکی گاهی پیش از خرابی کامل با صداهای غیرعادی هشدار می‌دهند، اما SSD ممکن است بدون هیچ صدای قابل تشخیصی همچنان ویندوز را اجرا کند و برنامه‌ها را باز کند. در این حالت، مشکلاتی مانند هنگ کردن، کندی ناگهانی و خطاهای مربوط به فایل‌ها می‌توانند بسیار شبیه مشکلات عادی ویندوز به نظر برسند.

در ادامه با پنج نشانه مهم آشنا می‌شوید که می‌توانند نشان دهند مشکل از SSD است و صرفاً با یک کندی معمولی ویندوز مواجه نیستید.

Fast Startup معمولاً یکی از اولین قابلیت‌هایی است که هنگام نگرانی درباره فرسودگی SSD به آن اشاره می‌شود. دلیلش هم مشخص است؛ ویندوز برای این قابلیت از فایل hiberfil.sys استفاده می‌کند که ممکن است چندین گیگابایت از فضای درایو را اشغال کند. هنگام خاموش کردن سیستم، ویندوز ابتدا نشست کاربر را می‌بندد و سپس وضعیت کرنل و درایورهای بارگذاری‌شده را در این فایل ذخیره می‌کند تا بوت بعدی سریع‌تر انجام شود.

با این حال، بزرگ بودن hiberfil.sys به این معنی نیست که Fast Startup بیشترین میزان نوشتن را روی SSD ایجاد می‌کند. فعالیت‌هایی مانند Hibernate کامل، ایندکس‌سازی گسترده فایل‌ها، نصب آپدیت‌های ویندوز، همگام‌سازی حجم زیادی از فایل‌های OneDrive و استفاده سنگین از فایل پیجینگ می‌توانند در شرایط خاص حجم بسیار بیشتری از عملیات نوشتن را به SSD تحمیل کنند.

در نتیجه، اگر هدف کاهش نوشتن روی SSD و بررسی علت فعالیت بالای دیسک است، بهتر است قبل از غیرفعال کردن Fast Startup سراغ این فرایندها بروید.

اگر سرویس اینترنت شما سرعتی نزدیک به ۱۰۰۰ مگابیت بر ثانیه ارائه می‌دهد اما لپ‌تاپ روی Wi-Fi فقط حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ مگابیت بر ثانیه دریافت می‌کند، الزاماً مشکل از مودم یا روتر نیست. بعضی تنظیمات کارت شبکه در ویندوز می‌توانند روی نحوه مدیریت اتصال بی‌سیم تأثیر بگذارند.

در یک آزمایش، سرعت اتصال Wi-Fi ابتدا به‌طور میانگین حدود ۳۳۰ مگابیت بر ثانیه بود و پس از تغییر چند تنظیم در ویندوز، در بعضی تست‌ها به ۷۳۰ مگابیت بر ثانیه و حتی برای مدت کوتاهی به ۱ گیگابیت بر ثانیه رسید. البته این اعداد برای همه سیستم‌ها یکسان نخواهند بود و نتیجه به کارت شبکه، روتر، فاصله، شلوغی کانال و درایور Wi-Fi بستگی دارد.

مایکروسافت نیز در راهنمای عیب‌یابی Wi-Fi پیشنهاد می‌کند تنظیمات مدیریت انرژی کارت شبکه بررسی شود و در صورت وجود گزینه مربوطه، امکان خاموش شدن کارت شبکه برای صرفه‌جویی در انرژی غیرفعال شود.

با سیاره‌ی آی‌تی همراه باشید تا ۴ مورد از مهم‌ترین تنظیمات اینترنت و شبکه در ویندوز که موجب افت سرعت می‌شود را بررسی کنیم.

مجموعه Microsoft Sysinternals یکی از ارزشمندترین مجموعه ابزارها برای مدیریت، بررسی و عیب‌یابی ویندوز است. این مجموعه ده‌ها ابزار تخصصی در اختیار کاربران قرار می‌دهد که هرکدام برای بررسی بخشی از سیستم‌عامل طراحی شده‌اند؛ از پردازش‌ها و سرویس‌های در حال اجرا گرفته تا برنامه‌هایی که همراه با ویندوز اجرا می‌شوند و نحوه مصرف حافظه RAM.

بسیاری از این ابزارها بیشتر برای مدیران سیستم و کاربران حرفه‌ای طراحی شده‌اند و احتمالاً یک کاربر عادی هرگز به بعضی از آن‌ها نیاز پیدا نمی‌کند. با این حال، چند ابزار وجود دارند که حتی برای کاربران معمولی نیز بسیار کاربردی هستند و می‌توانند هنگام کند شدن سیستم، مصرف غیرعادی منابع یا اجرای برنامه‌های ناخواسته، اطلاعاتی ارائه دهند که ابزارهای داخلی ویندوز در اختیار کاربر نمی‌گذارند.

در میان ابزارهای مختلف Sysinternals و Process Explorer و Autoruns و RAMMap سه گزینه‌ای هستند که ارزش نگه داشتن روی هر رایانه مجهز به ویندوز را دارند.

سرویس‌های مکان‌یابی در ویندوز به‌صورت پیش‌فرض فعال هستند و ممکن است از آنچه تصور می‌شود، ریسک بیشتری برای حریم خصوصی ایجاد کنند؛ زیرا تنها مایکروسافت به این داده‌ها دسترسی ندارد و اپ‌های مختلف نیز می‌توانند در صورت دریافت مجوز، به اطلاعات مکانی دسترسی پیدا کنند.

در مقابل، کاربرد سرویس مکان‌یابی در یک کامپیوتر ویندوزی معمولاً به‌اندازه گوشی هوشمند ضروری نیست. به همین دلیل، غیرفعال کردن آن برای بسیاری از کاربران می‌تواند راهی ساده برای کاهش جمع‌آوری داده‌های مکانی باشد. با سیاره‌ی آی‌تی همراه باشید تا نحوه غیرفعال کردن سرویس مکان‌یابی در ویندوز ۱۱ را توضیح دهیم و در مورد مزیت این کار بحث کنیم.